Hoe groot kan klein zijn? How big can small actually be?

Enkele kanttekeningen bij onderzoek op nanometerschaal en mogelijke gevolgen van nanotechnologie

Werkgroep gevolgen nanotechnologie

2005 | 84 pages | ISBN 90-6984-431-1 | free

Nanowetenschap en nanotechnologie staan momenteel sterk in de publieke belangstelling. Dit is onderzoek en technologie waarbij objecten met lengteschalen van 1 tot 100 nanometer worden onderzocht en vervaardigd. Voor het eerst is het mogelijk om zo gedetailleerd onderzoek te doen aan individuele onderdelen van de materie en om deze op een zo nauwkeurig te bepalen wijze samen te stellen tot grotere gehelen.
Nanowetenschap kan enorm bijdragen aan de kenniseconomie. Voor Nederland zijn ontwikkeling van nieuwe kennis en verantwoorde toepassing daarvan van groot belang voor welvaart en welzijn. Er is ook veel aan gelegen om overspannen verwachtingen te ontzenuwen en te proberen ongegronde angstbeelden weg te nemen.
Nanowetenschap en nanotechnologie verhitten de wetenschappelijke gemoederen vanwege een aantal redenen. Wanneer individuele atomen worden beschouwd, worden de eigenschappen van materie onder meer bepaald door de beweeglijkheid van de elektronen die zorgen voor de bindingen tussen de atomen. Nu materie in hoeveelheden van slechts een of enkele atomen kan worden bewerkt, wordt tot nu toe alleen in theorie bekend gedrag van materialen in de praktijk waarneembaar. Nanoscopische afmetingen trekken bovendien in onderzoek en technologie de aandacht, omdat vrijwel alle processen die voor het leven van mensen, dieren en planten van belang zijn, zich op nanometerschaal afspelen.
De notitie komt tot de volgende conclusies en aanbevelingen:

  • Onderzoek en techniek op nanometerschaal vormen belangrijke ontwikkelingen voor wetenschap en technologie. Ze vormen een stimulans zowel voor de wetenschap als voor de kenniseconomie. Nanowetenschap en nanotechnologie kunnen veel bijdragen aan ontwikkelingen op gebied van ICT en gezondheidszorg. De regering doet er goed aan om blijvend politieke steun te verschaffen aan nanotechnologie en nanowetenschap.
  • Alle gezondheids- en milieuaspecten van onderzoek en techniek op nanometerschaal vallen binnen het kader van de bestaande wetgeving, maar specifieke regelgeving moet nog worden ingevuld. Het grootste gevaar dat de nanotechnologie voor de maatschappij inhoudt ligt in het onbeheerste gebruik van nanodeeltjes en de ongecontroleerde verspreiding van nanodeeltjes die niet in het milieu afbreekbaar zijn of die wel afbreekbaar zijn maar waarvan de afbraakproducten toxisch zijn. Het ministerie van OCW bevordert dat nanowetenschappelijk onderzoek kan (blijven) plaatsvinden. Onderzoeksinstellingen dienen zorg te dragen voor adequate veiligheidsmaatregelen, analoog aan die voor de omgang met chemische stoffen: onderzoeksvoornemens dienen zorgvuldig te worden getoetst op mogelijke effecten voor gezondheid en milieu.
  • De gezondheids- en milieurisico's van de beoefening van nanowetenschap en toepassing van nanotechnologie kunnen worden beheerst met behulp van bestaande wetgeving, zoals de Arbo-, Waren-, Milieu- en Geneesmiddelwetgeving. Aanvullend onderzoek is nodig naar mogelijk toxische eigenschappen van nanodeeltjes en hun kinetiek in organismen en het milieu. De ministeries van OCW en NWO dienen onderzoek naar mogelijke toxiciteit van nanodeeltjes te bevorderen. Indien onderzoek naar toxiciteit van nanodeeltjes nadere regelgeving wenselijk maakt, dienen voorstellen voor regelgeving met de Europese Unie worden afgestemd.
  • Het is van groot belang om adequate en betrouwbare publieksvoorlichting te geven over mogelijkheden en onmogelijkheden van nanowetenschap en nanotechnologie. Informatie kan echter onvoldoende blijken om vertrouwen te wekken. Het Rathenau Instituut ontplooit initiatieven om aandacht te vragen voor de maatschappelijke implicaties van nanotechnologie. De ministeries van OCW en EZ dienen te bevorderen dat het publiek wordt geïnformeerd over nanowetenschap en nanotechnologie. Het is van groot belang dat het publiek actief wordt betrokken bij discussie over de toekomst van dit wetenschappelijk onderzoek en de toepassing van resultaten.
  • De evaluatie van risico's van nanodeeltjes vereist een analyse van de risico's van deze deeltjes alsmede van de invloed van producten met nanodeeltjes op de maatschappij. Bij de communicatie over deze evaluatie moeten overheid, bedrijfsleven, onderzoekers, consumenten- en milieuorganisaties en politiek worden betrokken. Een dergelijke evaluatie moet spoedig worden gestart. De overheid heeft een taak in het entameren van een goed gestructureerde open discussie over nut en risico van nanowetenschap en nanotechnologie, daarbij rekening houdend met de lessen die kunnen worden geleerd uit de introductie van genetisch gemodificeerde gewassen.
  • Langs mechanische of industriële weg met moleculaire precisie vervaardigen van structuren is complex en omslachtig. De doelmatigheid en doeltreffendheid waarmee dit in de levende natuur plaatsvindt is nog in het geheel niet bereikt. De veronderstelling dat het eens mogelijk zal zijn om moleculaire machines te maken (nanobots) is hoogst onwaarschijnlijk en in praktische zin irreëel.
The report has also been published in English under the title How big can small actually be? Some remarks on research at the nanometre scale and the potential consequences of nanotechnology.