Claude Lévi-Strauss (1908-2009): eerste buitenlandse Akademielid werd 53 jaar geleden benoemd

9 november 2009

Op 30 oktober 2009 overleed, een maand voor zijn honderdeneerste verjaardag, de befaamde Franse antropoloog Claude Lévi-Strauss. Al in 1956 werd hij, als eerste buitenlandse geleerde, benoemd tot lid van de KNAW.

Met zijn 'structuralistische antropologie' had Lévi-Strauss in de jaren vijftig en zestig - van de vorige eeuw een enorme aantrekkingskracht en intellectuele invloed - niet alleen op de antropologie, maar ook op andere menswetenschappen. Hoewel de betovering inmiddels goeddeels is verbroken, blijft Lévi-Strauss een monument van de moderne antropologie. Hij zorgde ervoor dat het toen toch wat verstofte en suffige vakgebied nieuw aanzien kreeg, en een elan dat bepaald nog niet is verdwenen.

Voor een antropoloog heeft Lévi-Strauss opmerkelijk weinig veldwerk gedaan - hij was, in zijn eigen termen, meer een 'ingénieur' dan een 'bricoleur', meer iemand die de wereld naar zijn hand wil zetten dan zich erdoor wil laten beperken. Sommigen betwijfelen zelfs of hij ooit in staat is geweest zelfstandig veldwerk te doen - uit zijn eigen aantekeningen komt niet naar voren dat hij het langer dan een paar weken uithield bij de primitieve stammen in de Amazone die hij bezocht.

Des te imposanter was zijn theorievorming. Antropologie moest, volgens het programma van Lévi-Strauss, de structuren blootleggen waaraan elke samenleving, bewust of onbewust, gewild of ongewild, voldeed. De uiterlijke verschijningsvorm van bijvoorbeeld sociale betrekkingen of mythologieën mogen dan nog zo verschillend zijn, daaronder ligt een soort raamwerk waarop elke samenleving, ook onze moderne, berust. Sterker nog, als de antropologie die structuren eenmaal heeft blootgelegd, zullen daarmee ook de structuren van taal en godsdienst, ja zelfs mentale structuren en de werking van de menselijke geest zijn opgehelderd. Zoals vrijwel elk ambitieus wetenschappelijk programma uit de jaren vijftig en zestig verloor de structurele antropologie in de daaropvolgende jaren zeventig en tachtig veel van zijn glans en kon de hooggespannen verwachtingen niet waarmaken - antropologen kunnen lang twisten over de vraag of dat aan het programma lag of aan de antropologen.

Claude Lévi-Strauss was een van de leidende figuren in intellectueel Frankrijk. Hij vestigde zijn literaire naam met het briljant geschreven reisverslag Tristes tropiques uit 1955 en zijn wetenschappelijke met La pensée sauvage uit 1962. Al in 1956 werd hij, als eerste buitenlandse geleerde, benoemd tot lid van de KNAW.