Dr. A.H. Heinekenprijs voor de Geneeskunde 2010 voor Ralph Steinman

14 april 2010

De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) heeft de Dr. A.H. Heinekenprijs voor de Geneeskunde 2010 ter waarde van $150.000 toegekend aan professor Ralph Steinman, verbonden aan de Rockefeller University in New York, voor zijn ontdekking van de rol van dendritische cellen in het immuunsysteem.

Het onderzoek

Wanneer ziekteverwekkende bacteriën of virussen ons lichaam binnendringt, rukken zogeheten T-cellen uit om ze te vernietigen, terwijl B-cellen antilichamen produceren. Lange tijd was echter onbekend hoe deze afweerreactie op gang kwam. Totdat Ralph Steinman in 1973 samen met celbioloog Zanvil Cohn een geheel nieuw soort cel ontdekte: de dendritische cel, zo genoemd omdat hij zijn celoppervlak kan vergroten door vele uitlopers (dendrieten) te laten aangroeien. Dendritische cellen bevinden zich overal in het lichaam, bijvoorbeeld daar waar de meeste ziekteverwekkers het lichaam binnenkomen, zoals in de huid en in de slijmvliezen van neus, long en darm. Deze kleine maar machtige groep cellen fungeert als een soort schildwachten: zodra zich een ziekteverwekker aandient, maken ze er een paar kapot en presenteren de brokstukken aan andere cellen, die zo de ziekteverwekker herkennen en vervolgens in actie komen. De dendritische cellen zijn zo sensitief dat ze precies registreren wat er gaande is in de organen waarin ze zich bevinden. Op grond hiervan regisseren ze of de reacties van T-cellen en B-cellen moeten worden versterkt, afgezwakt of aangepast. Cellen die het lichaam bedreigen moeten immers worden geweerd, maar er mag geen afweerreactie optreden tegen iets onschuldigs, en al helemaal niet tegen het eigen weefsel, of bijvoorbeeld tegen een foetus bij een zwangere vrouw.

Sinds Steinman het bestaan van dendritische cellen blootlegde, is steeds duidelijker geworden hoe cruciaal ze zijn als regisseurs van het afweersysteem. Dit inzicht is van groot belang voor het onderzoek naar en de bestrijding van vele aandoeningen, zoals infectieziekten, kanker, auto-immuunziekten, allergieën en afstotingsverschijnselen bij orgaantransplantaties.

De onderzoeker

Ralph Marvin Steinman (Montreal, 1943) studeerde af als arts aan de Harvard Medical School in 1968. Na een assistentschap bij het Massachusetts General Hospital trad hij in 1970 toe als postdoc tot het Laboratory of Cellular Physiology and Immunology van Rockefeller University. Hier begon hij het onderzoek dat leidde tot de ontdekking van dendritische cellen. In 1988 werd Steinman hoogleraar aan Rockefeller University en tien jaar later directeur van het Christopher H. Browne Center for Immunology and Immune Diseases. Daar tracht hij, bijna dertig jaar na zijn ontdekking, dendritische cellen inzetbaar te maken voor therapeutische doeleinden, bijvoorbeeld in de vorm van vaccins tegen kanker en HIV.
Het aantal publicaties in gerenommeerde tijdschriften dat Steinman op zijn naam heeft staan en het aantal malen dat die geciteerd worden zijn een indicatie dat hij tot de meest prestigieuze geneeskunde-onderzoekers ter wereld behoort. Steinman werd onderscheiden met onder meer de Albert Lasker Basic Medical Research Award de New York City Mayor's Award for Exellence in Science and Technology.

Belangrijke publicaties

  • Steinman, R.M., Cohn, Z.A. 1973. 'Identification of a novel cell type in peripheral lymphoid organs of mice. I. Morphology, quantitation, tissue distribution'. In: Journal of Experimental Medicine 137: 1142-1162.
  • Steinman, R.M., Cohn, Z.A. 1974. 'Identification of a novel cell type in peripheral lymphoid organs of mice. II. Functional properties in vitro'. In: Journal of Experimental Medicine 139: 380-397.
  • Steinman, R.M., Lustig, D.S., Cohn, Z.A. 1974. 'Identification of a novel cell type in peripheral lymphoid organs of mice III. Functional properties in vivo.' In: Journal of Experimental Medicine 139: 1431-1445.
  • Steinman, R.M., Gutchinov, B., Witmer, M.D., Nussenzweig, M.C. 1978. 'Dendritic cells are the principal stimulators of the primary mixed leukocyte reaction in mice.' In: Journal of Experimental Medicine 157: 613-627, 1983.
  • Nchinda, G., Kuroiwa, J., Oks, M., Trumpfheller, C., Park C.G., Huang, Y., Hannaman, D., Schlesinger, S.J., Minezina, O. Nussenzweig, M.C., Uberla, K., Steinman, R.M., 2008. 'The efficacy of DNA vaccination is enhanced in mice by targeting the encoded protein to dendritic cells.' In: Journal of Clinical Investigation 118: 1427-1436.

De prijs

De Dr. A.H. Heinekenprijs voor de Geneeskunde wordt sinds 1989 toegekend. Eerdere winnaars waren onder anderen Richard Peto, Paul Lauterbur (tevens gedeelde Nobelprijs voor Geneeskunde), David de Wied, Eric Kandel (gedeelde Nobelprijs voor Geneeskunde), Elizabeth Blackburn (gedeelde Nobelprijs voor Geneeskunde) en Mary-Claire King. De jury staat onder voorzitterschap van Jos van der Meer.

De uitreiking

De Heinekenprijzen worden dit jaar uitgereikt tijdens een bijzondere zitting van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen op donderdag 23 september 2010.