Dr. A.H. Heinekenprijs voor Geneeskunde voor Hans Clevers

15 maart 2012

Op het snijvlak van stamcellen en kanker

De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen heeft de Dr. A.H. Heinekenprijs 2012 voor Geneeskunde (een bedrag van 150 duizend dollar) toegekend aan Hans Clevers, directeur van het Hubrecht Instituut van de KNAW en hoogleraar Universiteit Utrecht. Hij krijgt de prijs voor zijn onderzoek naar de regulering van groei van levende weefsels tijdens de normale ontwikkeling van organismen en tijdens ongeremde tumorgroei.

Onderzoek

Hans Clevers begon zijn wetenschappelijke loopbaan met onderzoek naar cellen in het menselijke afweersysteem en signaalstoffen die de ontwikkeling van afweercellen beïnvloeden. Maar al snel bleek dat de implicaties van zijn vondst veel verder gingen.
De cellulaire kettingreacties die hij ontwarde, bleken samen een cruciaal mechanisme te vormen dat bepaalt in welke richting cellen verder delen en groeien. Niet alleen in mensen, maar ook in andere zoogdieren, amfibieën, wormen en zelfs insecten.
Groeit een cel, als onderdeel van een klein embryo, stap voor stap uit tot een complete maag of darm? Of voorziet hij, in een volwassen mens, de darmwand dagelijks van verse bekledingscellen? Of raakt het zelfde stuurmechanisme ontregeld waardoor de cel plotseling verandert in de kiem van een ongeremd groeiende darmtumor?
Clevers’ ontdekkingen, en zijn visionaire diepte-investeringen in nieuwe onderzoeksmethoden en diermodellen, stonden mede aan de wieg van een nieuw en bloeiend wetenschapsterrein. Centraal daarin staat de zoektocht naar stamcellen, met hun vermogen om uit te groeien tot nieuwe weefsels en organen, en de hoop dat we dat vermogen ooit kunnen benutten om zieke weefsels of zelfs organen te vervangen. In het laboratorium van Clevers is het al gelukt om stamcellen te isoleren en ze te laten uitgroeien tot minuscule maagjes.
Even belangrijk is hoe zijn werk ons helpt te ontdekken waarom gezonde darmcellen soms darmkankercellen worden, welke erfelijke factoren de kans daarop vergroten en wat medicijnen mogelijk kunnen uitrichten in de toekomst.
De ontdekkingen van Clevers zijn nu nog het meest voelbaar in de wereld van de wetenschap - hij publiceerde honderden artikelen in toonaangevende tijdschriften als Science, Nature en Cell, die door collega's overal ter wereld tienduizenden keren werden aangehaald. Maar stuk voor stuk hebben de ontdekkingen de belofte in zich om ook in de medische wereld voor ingrijpende veranderingen te zorgen.

Onderzoeker

Hans Clevers (1957) studeerde zowel geneeskunde als biologie aan de Universiteit Utrecht. In 1985 promoveerde hij aan dezelfde universiteit bij klinisch immunoloog professor R. E. Ballieux. Daarna vertrok hij voor vier jaar naar het Dana Farber Cancer Institute van de Harvard Universiteit in het Amerikaanse Boston.
In 1991 keerde Clevers terug naar Utrecht, nu als voorzitter van de afdeling immunologie. Toen de inhoud van zijn werk verder opschoof, werd hij in 2002 benoemd tot hoogleraar moleculaire genetica. Tegelijk werd hij directeur van het Hubrecht Instituut. Vanaf die posities ontwikkelde hij zich tot een van de grootste boegbeelden van de Nederlandse wetenschap.
Zijn internationale reputatie bezorgde Clevers al vele beurzen en prijzen, zoals de Nederlandse NWO-Spinozaprijs, de Zwitserse Louis Jeantet Prijs, de Amerikaanse Katharine Berkan Judd Award, de Israëlische Rabbi Shai Shacknai Memorial Prijs, de Duitse Ernst Jung Prijs voor Geneeskunde en, heel recent nog, de Franse Léopold Griffuel Prijs voor kankeronderzoek. Vorig jaar kreeg hij een beurs van twee miljoen euro van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk onderzoek voor pogingen om darmweefsel te kweken uit stamcellen.
Hans Clevers is onder meer lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en de American Association for Cancer Research. In 2005 werd hij benoemd tot ridder in de Ordre national de la Légion d'honneur, een hoge Franse onderscheiding.

Belangrijke publicaties

  • Constitutive transcriptional activation by a beta-catenin-Tcf complex in APC-/- colon carcinoma. Korinek V, Barker N, Morin PJ, van Wichen D, de Weger R, Kinzler KW, Vogelstein B, Clevers H. Science. 1997 Mar 21;275(5307):1784-7.
  • The beta-catenin/TCF-4 complex imposes a crypt progenitor phenotype on colorectal cancer cells. van de Wetering M, Sancho E, Verweij C, de Lau W, Oving I, Hurlstone A, van der Horn K, Batlle E, Coudreuse D, Haramis AP, Tjon-Pon-Fong M, Moerer P, van den Born M, Soete G, Pals S, Eilers M, Medema R, Clevers H. Cell. 2002 Oct 18;111(2):241-50. 
  • Single Lgr5 stem cells build crypt-villus structures in vitro without a mesenchymal niche. Sato T, Vries RG, Snippert HJ, van de Wetering M, Barker N, Stange DE, van Es JH, Abo A, Kujala P, Peters PJ, Clevers H. Nature. 2009 May 14;459(7244):262-5.
  • Intestinal crypt homeostasis results from neutral competition between symmetrically dividing Lgr5 stem cells. Snippert HJ, van der Flier LG, Sato T, van Es JH, van den Born M, Kroon-Veenboer C, Barker N, Klein AM, van Rheenen J, Simons BD, Clevers H. Cell. 2010 Oct 1;143(1):134-44
  • Lgr5 homologues associate with Wnt receptors and mediate R-spondin signalling. de Lau W, Barker N, Low TY, Koo BK, Li VS, Teunissen H, Kujala P, Haegebarth A, Peters PJ, van de Wetering M, Stange DE, van Es J, Guardavaccaro D, Schasfoort RB, Mohri Y, Nishimori K, Mohammed S, Heck AJ, Clevers H. Nature. 2011 Jul 4. doi: 10.1038/nature10337.

De prijs

De Dr. A.H. Heinekenprijs voor de Geneeskunde wordt sinds 1989 toegekend. Eerdere winnaars waren onder anderen Richard Peto, Paul Lauterbur (tevens gedeelde Nobelprijs voor Geneeskunde), David de Wied, Eric Kandel (gedeelde Nobelprijs geneeskunde), Elizabeth Blackburn (gedeelde Nobelprijs voor Geneeskunde) en Mary Claire King. De jury staat onder voorzitterschap van Christine Mummery.

De uitreiking

De Heinekenprijzen worden dit jaar uitgereikt tijdens een bijzondere zitting van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen op donderdag 27 september 2012.