KNAW: Universitaire profilering heeft tegenwicht nodig

13 februari 2013

De Nederlandse universiteiten kiezen voor een scherper profiel. Dat is mooi, maar zonder landelijke afstemming kunnen beslissingen van individuele universiteiten om onderzoek af te stoten of opleidingen te sluiten al snel leiden tot ‘witte vlekken’ op de kaart van de Nederlandse wetenschap. Dat gevaar is het nijpendst bij de talen, maar kan ook andere gebieden treffen.

In het advies dat de KNAW vandaag aan staatssecretaris Dekker aanbood, staat ook dat het topsectorenbeleid weinig vrije ruimte overlaat voor fundamenteel onderzoek.

De Akademie ziet het gevaar van witte vlekken vooral in gebieden die landelijk niet sterk zijn georganiseerd en daardoor te weinig tegenwicht kunnen bieden tegen lokale beslissingen.Om te voorkomen dat er (onbedoeld) vakgebieden geheel verdwijnen pleit de Akademie voor het maken van sectorplannen-nieuwe-stijl waarmee universiteiten onderling tot afstemming kunnen komen. Dergelijke plannen moeten internationaal aan de maat zijn en plannen bevatten voor een landelijke taakverdeling. In de natuur- technische en medische wetenschappen is men daarmee al een eind op weg, maar in de sociale en geesteswetenschappen moet het veld snel aan de gang, zo adviseert de KNAW.

Het effect  van het topsectorenbeleid op de omvang van het fundamenteel onderzoek doet zich vooral voelen bij NWO. Ruwweg de helft van het NWO-budget wordt ingezet in de topsectoren. Onderzoek dat niet in de topsectoren past, vaak maatschappelijk uiterst relevant onderzoek dat niet onmiddellijk tot economische winst leidt, heeft binnen de topsectoren minder kans op financiering en ziet de ruimte daarbuiten slinken. Daarbij doet zich een paradoxaal effect voor en dat is dat onderzoeksgebieden die makkelijk toegang hebben tot de topsectoren minder vrije ruimte overhouden dan gebieden die minder makkelijk toegang hebben. Dat laatste geldt voor veel onderzoek in de sociale en geesteswetenschappen. Een reden tot herverdeling is dat volgens de KNAW allerminst want het budget voor die gebieden is al relatief bescheiden.

Het rapport Effecten van universitaire profilering en topsectorenbeleid op de wetenschap in Nederland. Een eerste kritische reflectie (KNAW 2013) werd geschreven door een commissie van Akademieleden onder voorzitterschap van prof. dr. Jacques Thomassen. Eind 2014, wanneer de effecten van het beleid zich helderder gaan aftekenen, verschijnt een tweede rapportage.