Titia de Lange (1955)

Titia de Lange krijgt de Dr H.P. Heineken Prijs 2012 voor Biochemie en Biofysica voor haar onderzoek naar telomeren, de uiteinden van chromosomen die, onder meer, cruciale rollen spelen bij veroudering en kanker.

Bij gebruik van de foto's is naamsvermelding van de fotograaf verplicht: Jussi Puikkonen/KNAW.Elke menselijke lichaamscel bevat een kern met chromosomen. In elk van die chromosomen ligt een lange, ononderbroken streng DNA, een chemisch lint dat in gecodeerde vorm de erfelijke informatie vastlegt die van cel op cel, en van generatie op generatie, wordt doorgegeven.
De biochemische machinerie van lichaamscellen is erop gebouwd om breuken in het DNA te zien als ‘fouten’ en de losse einden snel weer aan elkaar te plakken. Gelukkig laat de machinerie de losse uiteinden van de chromosomen echter ongemoeid. Dankzij het werk van Titia de Lange en haar onderzoeksgroep weten we hoe dat kan.
De Lange toonde aan dat DNA-moleculen aan het einde van de chomosomen T-vormige lussen vormen, waardoor de machinerie van de cel ze niet ziet als ‘breuken’ die snel moeten worden gerepareerd.
De Lange was de eerste die veronderstelde dat telomeren daarnaast nog op andere manieren worden afgeschermd van de celmachinerie. En haar veronderstelling bleek juist. Ze speelde zelf een grote rol in de ontrafeling van het complex van moleculen dat de telomeren beschermt -- een beschermkap die zij het ‘shelterin complex’ noemde.
De Lange en haar onderzoeksgroep ontdekten zelf twee eiwitmoleculen uit dit complex: Terminal Restriction Fragment (TRF) 1 en 2.
TRF2, zo toonde De Lange aan, onderdrukt aan de uiteinden van de chromosomen het reparatiesysteem van de cel; als het eiwit ontbreekt, worden chromosomen per abuis toch aan elkaar geplakt.
TRF1, had De Lange eerder al ontdekt, voorkomt in gezonde, zichzelf vernieuwende weefsels zoals de huid dat telomeren bij elke celdeling korter worden en daardoor te snel verouderen. In tumorcellen, die zichzelf eindeloos blijven delen zonder ‘oud’ te worden, is hetzelfde eiwitmolecule juist vaak overactief.
Telomeren en hun bescherming spelen een grote rol in gezonde en zieke cellen. De Lange’s belangrijke en originele ontdekkingen zullen daardoor grote implicaties hebben voor de gezondheidszorg.

Enkele belangrijke publicaties

Loayza, D., and de Lange, T. (2003). POT1 as a terminal transducer of TRF1 telomere length control. Nature 424, 1013-1018.

van Steensel, B., Smogorzewska, A., and de Lange, T. (1998). TRF2 protects human telomeres from end-to-end fusions. Cell 92, 401-413.

Smogorzewska, A., van Steensel, B., Bianchi, A., Schnapp,,G., Schaefer, M. R., Oelmann, S., and de Lange, T. (2000) Control of human telomere length by TRF1 and TRF2. Mol. Cell Biol. 20: 1659-1668.

de Lange, T. (2005). Shelterin: the protein complex that shapes and safeguards human telomeres. Genes Dev 19, 2100-2110.

Lazzerini Denchi, E., and de Lange, T. (2007). Protection of telomeres through independent control of ATM and ATR by TRF2 and POT1. Nature 448, 1068-1071.

Onderzoeker

Titia de Lange werd in 1955 in Rotterdam geboren. Ze studeerde aan de universiteit van Amsterdam, en promoveerde later in diezelfde stad bij dr. Piet Borst van het Nederlands Kanker Instituut (NKI).
Ze kreeg een plek als postdoc bij Harold Varmus, de latere Nobelprijswinnaar, aan de Universiteit van California in San Francisco (UCSF). In 1990 ging ze naar de Rockefeller Universiteit in New York. Sinds 1997 is ze hoogleraar aan die universiteit, en sinds 2011 ook codirecteur van het bij de universiteit horende Anderson Center for Cancer Research.
Titia de Lange ontving tijdens haar carrière al vele andere prijzen en onderscheidingen. Zo kreeg ze in 2011 de Vilcek Prijs in Biomedische Wetenschappen, in 2010 de AACR Clowes Memorial Award en in 2008 de Massachusetts General Hospital Cancer Center Prize. In 2003 ontving ze een eredoctoraat van de Universiteit Utrecht.
Ze is lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), de European Molecular Biology Organization (EMBO), de American Academy of Arts and Sciences, de American Association for the Advancement of Science (AAAS) en de Amerikaanse National Academy of Sciences.

Artikel

interview met Titia de Lange in Akademie Nieuws

Laudatio

Engels 

Nederlands

Video

Video-interview met Titia de Lange