Vragen en antwoorden tijdens en het webinar Hoe communiceren robots en dieren?

Tijdens het webinar Hoe communiceren robots en dieren? op 9 september 2021 gingen hoogleraar logica en cognitie, Rineke Verbrugge, hoogleraar muziekcognitie Henkjan Honing, hoogleraar eerste taalverwerving Claartje Levelt en emeritus hoogleraar algemene taalwetenschap en cognitie Alice ter Meulen in op de vraag wat de overeenkomsten zijn tussen menselijke en niet-menselijke communicatie. 

Hieronder de een greep uit de vragen die tijdens en na het webinar zijn gesteld, en de antwoorden van de sprekers.

Vraag van Cor de Beurs: ‘Dieren hebben emotie. Een mens reageert emotioneel op muziek. Ik heb begrepen dat dit vooral wordt opgeroepen bij verrassing (het onverwachte), bijvoorbeeld in verwachtingen ten aanzien van melodie. Is dat ook bij dieren met ritmegevoel te herkennen?’

Antwoord: ‘Verwachtingen spelen inderdaad een belangrijke rol in het oproepen van emoties. David Huron’s Sweet Anticipation stelt een theorie voor die geheel gebaseerd is op dit idee. Curieus is dat in muziek ook het verwachte belonend kan werken zoals een harmonische wending of snik in de stem van een opname die we goed kennen.’

Vraag van Emma van Lipzig voor Rineke Verbrugge: ‘Zou je wat meer kunnen vertellen over de eigenschappen die je een robotische co-auteur zou willen aanleren?’

Beantwoord tijdens het webinar. Zie opname.

Vraag van Cor de Beurs: ‘Heb ik goed begrepen dat bij brabbelen klinkers en medeklinkers gevormd worden? Ik neem aan dat dit alleen gebeurt als er interactie is met de opvoeder. Anders komen ze toch niet op het idee?’

Antwoord: ‘Voor het leren van de precieze, taalspecifieke realisaties van klinkers en medeklinkers is interactie - of in ieder geval blootstelling aan sprekers van de taal - natuurlijk noodzakelijk! Maar zelfs doof geboren baby’s produceren in eerste instantie klinkerachtige en medeklinkerachtige geluiden, dus het is ook iets dat gewoon gebeurt wanneer je geluid maakt. De ‘mandibulaire oscillatie’ plus geluid leidt tot medeklinker-klinker opeenvolgingen.

Anonieme vraagsteller: ‘Is er invloed van vormgeving van een digitale gesprekspartner op de kwaliteit van de communicatie met een mens?’

Antwoord: ‘Natuurlijk doet vorm er toe. Alleen al in de thuissystemen zoals Alexia zien we verschillende vormen, maar ver van menselijke. Er zijn kennelijk ook robots op de markt die met de meeste intieme menselijke handelingen uit de voeten kunnen. Die zijn kennelijk ook menselijker van vorm.’

Vraag van FvK: ‘Is er onderzoek gedaan naar waarom klank en/of taal zich in de evolutie  heeft ontwikkeld bij de mens en niet bij andere dieren?’

Antwoord: ‘Heel erg veel! Er is nog geen sluitend antwoord. Het heeft gedeeltelijk met het articulatorisch systeem te maken: wat voor klanken kun je maken? Maar klank is maar een klein gedeelte van wat taal taal maakt.’

Vraag van Martin van Hees aan Rineke Verbrugge: ‘Ik neem aan dat je voor het onderzoek naar hybride intelligentie put uit verschillende vakgebieden. Kun je daar wat over zeggen? Ik ben vooral benieuwd naar de link met andere  geesteswetenschappen.

Beantwoord tijdens het webinar. Zie opname.

Vraag van Carel ten Cate: ‘In reactie op Alice: inderdaad lijkt het er vooralsnog op dat recursieve structuren in dierengeluiden niet aanwezig zijn. Maar er kunnen wel 'loops' in geluidsvolgorden zitten  waarin stukjes weggelaten of toegevoegd kunnen worden.’

Antwoord: ‘Leuk, Carel, dat je meedoet met deze webinar, waarvan het onderwerp jou natuurlijk heel bekend is. Ik meen dat in de verschillende recursieve vormen, waarvan de cirkel er inderdaad ook een is, de meest karakteristieke voor menselijke taal juist de zinsinbedding is. Niet alleen de syntaxis, maar juist de semantische eigenschappen ervan, die het mogelijk maken dat de ingebedde zin apart genomen een andere waarheidswaarde heeft dan de hele zin met inbedding zelf heeft. Bijvoorbeeld, het kan waar zijn dat het regent, dus de zin 'Het regent' is waar in deze situatie, maar de zin “Peter denkt dat het regent” kan dan toch onwaar zijn. Dit verschijnsel heet intensionaliteit in de semantiek. Het heeft een enorme hoeveelheid proefschriften en boeken opgeleverd in de afgelopen vijftig jaar en heeft direct aanleiding en inspiratie gegeven voor wat nu in AI kennisrepresentatie en machine learning genoemd wordt - een levendige tak van sport.’

Vraag van Niels Falch: ‘Er zijn heel veel herhalingen bij de brabbelfase van vleermuizen. Misschien zijn dit geen exacte herhalingen, maar hele kleine variaties die wij nog niet kunnen horen of herkennen op audiogrammen?’

Antwoord: ‘Goede opmerking! Maar dat geldt ook voor de herhalingen bij mensenbaby’s. En juist in het spectogram zou je overeenkomsten en verschillen kunnen bestuderen.’

Vraag van Carel ten Cate: ‘Voor perceptie zijn bij een paar diersoorten (makaken,  zebravinken) er wel enige aanwijzingen voor het herkennen van een non-adjacent dependency (niet-aangrenzende afhankelijkheid) over korte afstand.

Het antwoord bestaat uit referenties:

  • Wilson B, Spierings M, Ravignani A, Mueller JL, Mintz TH, Wijnen F, van der Kant A, Smith K, Rey A. Non-adjacent Dependency Learning in Humans and Other Animals. Topics in Cognitive Science. 2020 Jul;12(3):843-858. doi: 10.1111/tops.12381
  • Chen J, Ten Cate C. Bridging the gap: Learning of acoustic nonadjacent dependencies by a songbird.Journal of Experimental Psychology: Animal Learning and Cognition. 2017 Jul;43(3):295-302. doi: 10.1037/xan0000145

Vraag van Jaap van Till voor Rineke Verbrugge: ‘Die hybride aanpak betekent waarschijnlijk dat groepen mensen met groepen robots gaan samenwerken. In plaats van een mens tegenover een robot. Dan gaat emergent gedrag (collective intelligence) een rol spelen zoals mierenhopen kunnen.’

Beantwoord tijdens het webinar. Zie opname.

Vraag van Theun Karelse: ‘Begin volgend jaar komt kunstenaar Ian Ingram naar Artis. Hij bouwt robots die proberen te communiceren met wilde dieren als kraaien en eekhoorns. Vaak start hij bij territoriale signalen of alarmsignalen. Ziet u ook andere categorieën signalen die in aanmerking komen? Met een duidelijke respons?’

Antwoord: ‘Dank voor de tip, ik had nog niet eerder van Ian Ingram gehoord. Ik heb inmiddels gelezen over zijn robot die eekhoorns waarschuwt, zie https://www.ianingram.org/machines/2009_squirrel.html, en over zijn robot die met kraaien communiceert bij de dode dieren waar ze van eten, zie https://www.ianingram.org/machines/2016_marvelousmeat.html

In beide gevallen lijkt geen sprake te zijn van veel intelligentie bij de robots, maar eerder van een vaste reeks gedragingen.

Een categorie die me interessant lijkt is om te proberen bepaalde experimenten na te doen waarbij struikgaaien hun verborgen wormpjes opgraven en opnieuw verbergen wanneer ze gezien worden door een andere struikgaai, vooral als die pottenkijker dominant is; zie Dally, J.M., Emery, N.J. and Clayton, N.S., 2006. "Food-caching western scrub-jays keep track of who was watching when". Science, 312(5780), pp.1662-1665.

Het zou interessant zijn om hiervoor robot-gaaien in te zetten die al of niet de echte struikgaai bekijken bij het wormen verstoppen, en zich meer of minder dominant kunnen gedragen. Nog mooier zou een robot-manakin zijn die meedanst met andere mannetjesmanakins, zie https://www.youtube.com/watch?v=o_7mgYRot9w voor de dans van de echte vogels.’   

Anonieme vraagsteller met een vraag aan Henk Jan Honing en/of Claartje Levelt: ‘Ik observeer bij mijn kat en andere katten dat ze na een paar jaar geluid gaan produceren als ‘antwoord’ op de communicatie richting hen. (Hoe) kunnen we dit vergelijken met menselijke communicatie?

Antwoord: Katten maken verschillende soorten geluid, sommige reflecteren hun stemming, andere lijken vooral bedoeld voor ons mensen zoals de ‘miauw’
(zie bijv. https://doi.org/10.4142/jvs.2020.21.e18). Ikzelf vind vooral het ‘mekkeren’ interessant - het geluid dat sommige katten maken als ze opgewonden raken van het zien van een vogel. Onduidelijk of dat nu de spanning reflecteert of een ‘matige’ imitatie van vogelgeluid.

Anonieme vraagsteller: ’Wellicht ter aanvulling van bovenstaande vraag: geluid wordt vooral geproduceerd na een vraag van de mens.’

Antwoord: ‘Na een vraag of juist aandacht vragend. Voor een gedomesticeerd dier als de kat is dat een verstandige strategie om aan aandacht en eten te komen.’