Persbericht Meertens Instituut

Meertens Instituut onderzoekt voor het eerst systematisch de eerste Nederlandse moderne kranten

13 december 2018

Het zojuist verschenen ‘Een mooie mengelmoes’. Meertaligheid in de Gouden Eeuw is de nieuwjaarspublicatie van het Meertens Instituut. Taalkundigen Nicoline van der Sijs en Marc van Oostendorp laten in dit werk zien hoe het Nederlands zich vormde in de welvarende, multiculturele en meertalige Republiek. 

Bovendien gaat Een mooie mengelmoes gepaard met een primeur: voor het eerst zijn taalgebruik en inhoud van de eerste Nederlandse moderne kranten systematisch onderzocht. De nieuwjaarspublicatie van het Meertens Instituut werpt daarmee een licht op het ontstaan en de ontwikkeling van kranten.

Toen de Republiek der Verenigde Nederlanden ontstond, ontstond er ook een taal van de Republiek, en die taal werd uiteindelijk het Standaardnederlands. Dat is het verhaal dat we allemaal op school geleerd hebben. Veel minder bekend is dat de Republiek een grote rijkdom aan verschillende talen had. Dankzij de economische bloei van de Republiek trokken uit alle Nederlandse provincies en uit alle omringende landen mensen naar de grote Hollandse steden. Net als nu moet iemand die door de straten van Amsterdam wandelde, telkens flarden vreemde klanken en talen opgevangen hebben. En ook net als nu verwelkomden sommige Nederlanders de veeltalige omgeving, en stoorden sommigen zich daaraan, getuige deze regels uit een anoniem gedicht uit 1623: 
‘De eene seyt, bon jour mijn Heer, de and’re weer 
Seyd bona dies Heer, end’ swets [zwetst] soo even seer.’

Vernieuwende kranten versus puristische literatuur

In Een mooie mengelmoes onderzoeken Van der Sijs en Van Oostendorp de warreling van talen in de Republiek. Dit doen ze in twee etappen: één hoofdstuk gaat over het eerste massamedium, dat in de zeventiende eeuw het licht zag, de krant, en over de taal die de ‘gewone’ Nederlanders via deze kranten onder ogen kregen. Het tweede hoofdstuk gaat in op de literatuur en de taal van de elite. De 'beschaafde' Hollandse spreektaal van de grote steden werd gaandeweg de standaardtaal. Uit Een mooie mengelmoes blijkt dat literaire schrijvers zich op allerlei manieren bemoeiden met de standaardtaal. Gedreven door puristische opvattingen wilden zij het Nederlands 'bijzonder' laten zijn. Dit literaire taalgebruik contrasteert met de taal en de stijl van de kranten.

Citizen science

Dat inhoud en taalgebruik van de zeventiende-eeuwse kranten nu voor het eerst systematisch kunnen worden onderzocht, is te danken aan vrijwilligers: het Meertens Instituut heeft citizen science ingezet om de kranten te digitaliseren. Ruim 200 vrijwilligers hebben het krantencorpus van ruim 17 miljoen woorden, voor een groot deel gezet in het voor de computer onleesbare Gotische schrift, overgetikt. 

Nicoline van der Sijs en Marc van Oostendorp zijn allebei als senior-onderzoeker verbonden aan het Meertens Instituut; ze zijn ook allebei hoogleraar in Nijmegen.

Het Meertens Instituut

Het Meertens Instituut is een onderzoeksinstituut van de KNAW. Dit instituut houdt zich bezig met de bestudering en documentatie van Nederlandse taal en cultuur. Centraal staan de verschijnselen die het alledaagse leven in onze samenleving vormgeven. De collecties van het Meertens Instituut vormen een belangrijk onderdeel van de nationale geesteswetenschappelijke infrastructuur.

Het Meertens Instituut is gevestigd in Amsterdam (Oudezijds Achterburgwal 185, 1012 DK Amsterdam).

Logo Meertens Instituut