Een uitzonderlijke dag ... waarop niets bijzonders gebeurt

29 februari 2020

Vandaag is het 29 februari, een schrikkeldag. Zijn er in de Nederlandse volkscultuur tradities specifiek voor deze dag? We informeerden bij het Meertens Instituut. Hét onderzoeksinstituut dat zich bezighoudt met de bestudering en documentatie van taal en cultuur in Nederland, de verschijnselen die het alledaagse leven in onze samenleving vormgeven.

Culturele betekenis?

Degenen die denken dat ze in de collecties en archieven van het Meertens Instituut een schat aan informatie over schrikkeldag kunnen vinden komen bedrogen uit. De uitzonderlijkheid van schrikkeldag – de dag die eens in de vier jaar aan de maand februari wordt toegevoegd zodat het kalenderjaar niet teveel gaat afwijken van het tropisch jaar – heeft vrijwel geen culturele betekenis.

Het bijzondere van schrikkeldag is dus dat we hier te maken hebben met een uitzonderlijke dag waar niet of nauwelijks gebruiken of specifieke opvattingen mee verbonden zijn: geen schrikkeltradities, schrikkelrituelen of ‘schrikkeleten'. Het is een uitzonderlijke dag waarop niets bijzonders gebeurt. Het enige ritueel dat met schrikkeldag in verband wordt gebracht, is het probleem dat deze vormt voor mensen die op die dag geboren zijn: op welke dag moeten zij hun verjaardag vieren?

Dialectenbureau

Dit is ook goed terug te zien in de vragenlijst uit 1961. Vanaf 1931 zijn door het Dialectenbureau, de voorloper van het Meertens Instituut, vragenlijsten rondgestuurd naar informanten verspreid over Nederland en later ook Vlaanderen. Het doel was de variatie in de Nederlandse taal en cultuur in kaart te brengen. De informanten die in 1961 vragenlijst 26 over Nederlandse kalenderfeesten hebben ingevuld, kregen een lange vragenlijst met enkel drie vragen over 29 februari voorgelegd.

De eerste vraag luidt: 'Is er bij u enig bijzonder gebruik of volksgeloof bekend met betrekking tot deze dag?' Veelzeggend is dat het antwoord op deze vraag 'neen' is of een variant daarvan, of dat de ruimte voor antwoord leeg gelaten werd.

Het antwoord op de volgende vraag vertoont meer variatie. De tweede vraag is namelijk: 'Wanneer vieren mensen die op 29 februari geboren zijn hun verjaardag?' De antwoorden variëren van 28 februari en 1 maart tot 'eens in de vier jaar'. Het uitvoerige antwoord van een informant uit Lutjebroek stemt de lezer misschien even melancholisch: 'Meestal op 1 maart, daar men, als men de verjaardag op 28 februari zou vieren, men niet zeker of men de dag zelf wel zal beleven. Niemand is zeker van zijn leven.'

De laatste vraag tenslotte luidt: 'Is er nog een bijzondere naam voor 29 februari? Welke?' In de reacties is Schrikkeldag als enige antwoord te lezen.

Zelf zoeken in vragenlijsten

Voor wie zelf tussen de historische vragenlijsten van het Meertens Instituut wil snuffelen, is er goed nieuws: vorige maand is de Vragenlijstenbank online verschenen. Dit portaal bevat een overzicht van alle vragen die ooit zijn uitgezonden. Bij 25 vragenlijsten zijn per vraag scans van de handgeschreven antwoorden toegevoegd; dit betreft al 27.000 scans en dit aantal zal alleen nog maar toenemen. 

  Logo Meertens Instituut