Vrijheid in coronatijd

29 juni 2020

In mei vierden we op een bijzondere wijze vijfenzeventig jaar vrijheid. Afstand houden was het devies en dus stonden de koning en de koningin met een klein groepje op de Dam. Ismee Tames van het NIOD vertelt over de betekenis van vrijheid in deze onzekere tijden en de impact van corona op onze samenleving.

Maandenlang zaten veel Nederlanders aan de buis gekluisterd tijdens de persconferenties van premier Rutte. Ze hoopten massaal op een afname in ziekenhuistoenames en versoepeling van de maatregelen. Voor veel mensen was dit een periode van afzien. Het verlies van veel vrijheden verstoorden onze dagelijkse ritmes. Een middagje naar een museum, werken op kantoor en zelfs de sessies in de sportschool werden nu een groot gemis. Hoewel inmiddels veel terrassen, bioscopen en musea al weer open zijn, hebben we nog altijd uitzicht op een periode van onzekerheid. Komt er bijvoorbeeld een tweede golf? En hoe gaat de samenleving er straks uitzien als de crisis voorbij is?        

Een bijzondere Bevrijdingsdag

Zo’n periode waarin de oude situatie is weggevallen en de toekomst nog ongewis is, omschrijven we ook wel als een liminale periode. We weten niet welke veranderingen corona allemaal nog in gang gaat zetten en de gevolgen zijn dus moeilijk te overzien. Veranderingen en beperkingen die mensen lang niet voor mogelijk hebben gehouden gebeuren nu wel. Iedereen kijkt om zich heen en ziet dat er iets wegvalt. Niemand weet wat er in de plaats gaat komen voor de oude situatie. Zulke liminale periodes spelen een centrale rol in het onderzoek van Ismee Tames. Zij beziet bijvoorbeeld eerdere liminale momenten tijdens episodes van massaal geweld en overgangen van vrede naar oorlog in onder andere Nederland.

In zeker zin ziet ze ook parallellen tussen de huidige situatie en eerdere liminale momenten. Het Nederland aan de vooravond van de bezetting kende bijvoorbeeld een vergelijkbare onzekerheid met betrekking tot de toekomst. Door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog viel het leven dat mensen gewend waren weg. Voor veel Nederlanders was het ook onduidelijk wat de oorlog verder nog zou gaan brengen. Het was dus moeilijk om de bezetting en zijn implicaties te plaatsen. Pas jaren later kunnen we deze situatie echt goed begrijpen.

Afgelopen Bevrijdingsdag was dan ook een bijzonder moment. In heel Nederland vierden we dit jaar het vijfenzeventigjarige jubileum van de afloop van de bezetting en de daarbij opnieuw verworven vrijheden. Ook binnen het NIOD was er ruime aandacht voor deze gelegenheid, die tevens ook hun vijfenzeventigjarige jubileum als instituut kenmerkte. Tegelijkertijd bevinden we onszelf dus opnieuw in een liminale situatie waar een deel van die gevierde vrijheden niet meer zo zeker zijn. De viering van vijfenzeventig jaar vrijheid vormt daarom niet alleen een feestelijk herinnering, maar ook een moment om stil te staan bij de impact van corona op verschillende aspecten van onze samenleving.

Een tijd van reflectie

In Nederland zijn mensen nog niet gewend aan zo’n ingrijpende noodsituatie. We hebben al verschillende recessies meegemaakt. De meeste Nederlanders zullen zich de kredietcrisis nog wel herinneren. Wie wat langer meegaat ook wel de beurskrach eind jaren tachtig of de val van de muur. Deze gebeurtenissen hadden echter niet op zoveel verschillende facetten van de samenleving invloed als de huidige pandemie. De afgelopen periode is er veel meer getoornd aan onze dagelijkse routines en vrijheden. Soms tot op een voor ons gevoelsmatig heel persoonlijk niveau. Zo’n vergaande crisissituatie is voor iedereen nieuw. Zelfs voor mensen die kortgeleden nog te maken hebben gehad met ingeperkte vrijheid en onzekerheid, denk aan de Balkan, is de huidige situatie onbekend. Niemand weet dus precies hoe men moet omspringen met de vragen die deze crisis met zich mee brengt.

We kennen momenteel dan ook een veelheid aan reacties, opinies en emoties die de coronacrisis opwekt. Enerzijds is er een soort hoop op verbinding. De gedeelde menselijke ervaring van deze pandemie kan ons helpen om dichter bij elkaar te komen en elkaar beter te begrijpen. Aan de andere kant is er ook angst met als gevolg het denken in vijandsbeelden onder sommigen, om zo hun eigen positie te bepalen. Een bekend voorbeeld hiervan is racisme tegenover Chinezen die soms als schuldigen worden gezien voor de crisis op basis van culturele generalisaties. Hoe moeten we als samenleving omgaan met deze uiteenlopende reacties en emoties?

Onderzoekers van oorlog en massaal geweld kunnen met hun expertise een rol spelen in het verwerken van de crisis. Een liminale periode is voor mensen vaak heel moeilijk te begrijpen. De wetenschap kan mensen helpen om bepaalde aspecten van de crisis te bevatten en verwerken. Onderzoekers hebben ideeën over hoe je mensen kunt helpen met reflecteren op de dynamieken van corona. Zij kunnen bijvoorbeeld laten zien hoe denken in vijandbeelden verstrekkende gevolgen kan hebben. Wetenschappers kunnen ook een (conceptueel) raamwerk bieden om de huidige gebeurtenissen te begrijpen. Zo ondersteunen ze in het plaatsen en verwerken van de emoties en veranderingen die de coronacrisis met zich meebrengt.

Ben je nieuwsgierig geworden naar liminaliteit of de manier waarop NIOD reflecteert op de huidige coronacrisis. Luister dan naar hun podcast: Onzekere Tijden.